10 اردیبهشت روز ملی خلیج فارس

 

پیشینه تاریخی

بنابر مدارك متقن، خلیج فارس از هزاران سال پیش نه توسط ایرانیان، بلكه توسط ملت‌هایی كه با ایرانیان مراوده داشته‌اند، از جمله یونانیان و رومیان با عنوان «دریای پارسی» نامیده شده است. عرب‌هانیز قرن‌ها آن را «خلیج‌فارس» یا «بحر فارس» نامیده‌اند. خلیج فارس با همین نام طی هزاران سال گذشته شناخته شده و تمامی كشورها و اقوام مختلف از جمله اعراب از این نام استفاده كرده‌‌اند.
تمام متون قدیمی جغرافی جهان از نقشه‌های هكاتایوس و بطلمیوس تا آثار جغرافیدانان و جهانگردان مسیحی و مسلمانان، شعبه‌‌ای بزرگ از اقیانوس هند را كه از جنوب ایران به موازات بحر احمر تا قلب دنیای قدیم پیش رفته است، خلیج فارس یا دریای فارس نامیده‌اند.
از سده‌های هفتم و هشتم پیش میلاد تمام عالمان از جمله آناكسی ماندر، هكاتوس، هرودوت، اراتوستن، هیپارك، پومپونی مله، كراتس مالوس، استرابون، بطلمیوس، مایكروپیوس، ایزیدورسویلی، محمد‌بن موسی الخوارزمی، ابوزید بلخی، ابن سرابیون، ابن رسته، ابن فقیه، قدامه، ابن فضلان، ابن خردادبه، مسعودی، استخری، ابن حوقل، مقدسی، ناصرخسرو، ادریسی، جیحانی، فرازی، بیرونی، ابن جبیر، یاقوت، قزوینی، مستوفی، ابن بطوطه، حافظ، شرف‌الدین علی یزدی، ابوالغازی و … دریای جنوبی ایران را تحت اسامی و عناوینی نظیر خلیج فارس، خلیج پارس، دریای فارس، بحرالفارس، بحر فارس، سینوس پرسیكوس،4 ماره پرسیكوس،5 گلف پرسیك،6 پرژن گلف (گالف)، 7 پرزشیر گلف، پرسیس8 یاپرسیكوس،9 نامیده‌اند.
بررسی و بازنمود اوضاع و احوال اجتماعی،‌سیاسی و اقتصادی خلیج فارس و جزایر آن پس از اسلام تا برهه تجاوز پرتغالی‌ها و تشریح وضعیت آن از عصر صفویه تا امروز مبحثی عظیم می‌طلبد كه از حوصله این نوشتار خارج است. در ادامه به بررسی سندیت نام خلیج فارس از میان منابع تاریخی ـ جغرافیایی ایرانی، یونانی، اسلامی، غربی و اسناد حقوقی خواهیم پرداخت.

1ـ منابع ایرانی:
خلیج فارس طبق اسناد موجود از هزاره هشتم پیش از میلاد مورد استفاده تجاری و نظامی ملل دنیای قدیم قرار گرفته است. در سنگ نبشته داریوش هخامنشی در مصر متعلق به سال 518 تا 505 پیش از میلاد، كه هنگام حفر كانال سوئز به دست آمده است، در عبارت «درایه تپه هچا پارسا آیی تی هنی» به معنای دریایی كه از پارس می‌رود یا سر می‌گیرد، نام دریای پارس آمده است.
ایرانیان در روزگار هخامنشی این دریا را «پارسا درایا» یا دریای پارس می‌خواندند. در كتیبه‌هایی كه از داریوش در تنگه هرمز نیز یافت شده، عبارتی پیرامون دریایی كه از «پارس‌رود» سرچشمه می‌گرفته است به چشم می‌خورد.
در كتاب حدود العالم به عنوان قدیمی‌ترین كتاب جغرافیا به زبان فارسی كه حدود هزار سال قبل تألیف شده است آمده است: «خلیج پارس از حد پارس برگیرد، با پهنای اندك تا به حدود سند.»
می‌توان گفت از هنگامی كه بشر تاریخ‌نویسی را آغاز كرد دریای جدا كننده فلات ایران از شبه جزیره عربستان را «دریای فارس» یا «خلیج فارس» نامیده است. و در هیچ یك از این ادوار تاریخی نام دیگری به آن نهاده نشده است.

2 ـ منابع یونانی
طبق نوشته مورخان و جغرافی نگاران یونانی كه پیش از میلاد مسیح می‌زیسته‌اند چون هرودت (484 ـ 425 ق. م) كتزیاس (445ـ 380 ق. م)، گزنفون (430 ـ 352 ق. م) استرابن (63 ق. م ـ 24 م)، یونانیان نخستین ملتی هستند كه به این دریا نام پرس و به سرزمین ایران پارسه، پرسای، ‌پرس‌پولیس، یعنی شهر یا مملكت پارسیان داده‌اند.
نئارخوس، سردار مقدونی نیز موجب اشتهار دریای مكران و پارس شده است.وی در سال 326 ق . م به دستور اسكندر مقدونی‌، از رود سند گذشت و دریای مكران و خلیج فارس را با كشتی طی كرد و تا دهانه آن پیش رفت.
«هكاتیوس هلطی» از علمای قدیم یونان و ملقب به پدر جغرافیا در سال 475 قبل از میلاد از نام دریای پارس استفاده كرده است. در نقشه‌های باستانی از قول هرودوت و گزنفون به این دریا، دریای پارس10 اطلاق شده است.
كلودیوس پتوله مااوس (بطلمیوس)، جغرافی‌نگار، نقشه‌نگار و ریاضی‌‌دان مشهور قرن دوم میلادی، در كتاب جغرافیای عالم كه به زبان لاتین نگاشته شده، و هم‌چنین در نقشه‌ای كه كشیده، از خلیج فارس با نام پرسیكوس سینوس یاد كرده است.
«كوین توس كوروسیوس روفوس» مورخ رومی كه در قرن اول میلادی می‌زیسته این دریا را دریای پارس یا آبگیر فارس خوانده است. همچنین در كتاب‌های جغرافیایی لاتین، آب‌های جنوب ایران (دریای مكران و خلیج فارس) را ماره پرسیكوم یعنی دریای پارس نوشته‌اند.
بنابراین مورخان و جغرافی‌نگاران یونانی پیش از میلاد در شرح وقایع تا سده 7 ق. م یعنی سقوط حكومت عیلام و تشكیل حكومت ماد و روی كار آمدن هخامنشیان دریای مكران و خلیج فارس را دریای پارس می‌خواندند.

3ـ منابع اسلامی
پس از فتح ایران توسط اعراب در سده هفتم پس از میلاد، تلاشی برای تغییر نام «دریای پارسی» صورت نگرفت. اعراب مسلمان، عموماً این خلیج را«بحرالفارسی» (دریای پارسی) می‌نامیدند و این نام از سوی امپراتوری‌های ایرانی، ترك و عربی هم كه در 1200 سال بعد منطقه را تحت سلطه خود داشتند مورد احترام قرار گرفت.
محققان اسلامی نظیر استخری، مسعودی، بیرونی، ابن حقول، مقدسی، مستوفی، ناصرخسرو، الطاهرین مطهر المقدسی (بشاری)، ابوالقاسم بن محمدبن حوقل و … كه مطالعه در اطراف این دریای ایرانی را تا قرن 15 ادامه دادند، در اثار و نوشته‌های خود از آب‌های جنوب ایران به نام‌های بحر فارس، البحر الفارسی، بحر مكران، الخلیج الفارسی و خلیج فارس یاد كرده‌اند. حتی از این جغرافی‌دانان نقشه‌هایی موجود می‌باشد كه اقیانوس هند را البحر الفارسی نام گذارده‌اند.
جغرافی‌دانان عرب و اسلامی این نام را از دو تمدن باستانی گرفتند و همزمان مورد استفاده قرار دادند. بدین ترتیب كه «پارسا درایای» ایرانی را «بحر فارس»11 و «سینوس پرسیكوس»12 یونانی را «خلیج فارس» می‌نامیدند و حتی منظور از دو دریا در سوره‌الرحمن قرآن مجید را نیز همان دریای فارس و دریای متوسط می‌‌دانستند.
ابوعلی احمد بن عمر معروف به ابن رسته در كتاب الاعلاق النفسیه كه در سال 290 هجری به رشته تألیف درآورده،‌ تصریح می‌كند: «فاما البحر الهندی یخرج منه خلیج الی ناحیه فارس یسمی الخلیج الفارسی». «اما از دریای هند خلیجی بیرو می‌آید به سمت سرزمین فارس كه آن را «خلیج فارس» می‌نامند.» 13
به گفته جرجی زیدان تاریخ‌دان عرب، «بحر فارس» محدود به آب‌هایی می‌شود كه دنیای عرب را دور می‌زند. جرجی زیدان می‌گوید: «بحرفارس ـ ویراد به عندهم كل البحور المحیطیه ببلاد العرب من مصب ماء دجله فی‌العراق الی ایله فیدخل فیه مانعبر عنه الیوم بخلیج فارس و بحرالعر...و خلیج عدن و البحر الاحمر و خلیج العقبه…». «دریای فارس ـ نزد آنان مقدم بر همه دریاهایی كه سرزمین‌های عرب از مصب آب دجله گرفته تا ایله را احاطه می‌كند، به عنوان دریای فارس تعبیر می‌شده و از آن جمله است آنچه را كه ما امروز از آن به «خلیج فارس» و دریای عر...و خلیج عدن و دریای سرخ و خلیج عقبه تعبیر می‌شده و از آن جمله است آنچه را كه ما امروز از آن به «خلیج فارس» و دریای عر... و خلیج عدن و دریای سرخ و خلیج عقبه تعبیر می‌كنیم».14
محمد عبدالكریم صبحی نیز در كتاب «علم‌الخرائط» در نقشه‌هایی كه با ترجمه عربی نقل كرده است، دریای جنوب ایران را «الخلیج الفارسی» و «بحر فارس» نامیده است. 15
نقشه‌های فراوانی كه از این قرون در دست است، علاوه بر تأكید و تأیید نام خلیج فارس، دگرگونی یاد شده در تغییر نام بحر فارسی و دگرگونی در دایره شمول این نامها را ترسیم می‌كنند.

4ـ منابع غربی:
بیشتر كسانی كه در مورد دریای پارسی و دریای مكران مطلب نوشته‌اند بیگانگان و به ویژه انگلیسی‌ها بوده‌اند، زیرا به لحاظ موقعیت ویژه‌ای كه در این منطقه داشته‌اند كوشیده‌اند تا حقیقت نهفته بماند و نام‌های جعلی و ناقص جای اسامی درست را بگیرد. اما منابعی از ‌آن‌ها بجای مانده است كه بر صراحت نام خلیج فارس تكیه می‌كنند.
در سال 1892، لرد كرزن، وزیر خارجه انگلستان، در كتاب «ایران و قضیه ایران» مكرراً به نام خلیج فارس اشاره كرده است.
ویلیام راجرز، وزیر امور خارجه وقت ایالات متحده آمریكا، در گزارش مورخه 1971 میلادی خود در مورد سیاست خارجی این كشور از نام خلیج فارس استفاده كرده است.
در فرهنگهایی كه به زبانهای مختلف تدوین و چاپ شده است، از جمله فرهنگهای آلمانی، انگلیسی، امریكایی،‌فرانسوی، تركی و … خلیج فارس نیز به همین نام آورده شده است.
امروزه در میان‌آثار اعراب نیز بحر فارس به فراموشی سپرده شده و از تركیب خلیج فارس استفاده می‌شود. یكی از معروف‌ترین دایره‌المعارف‌های دنیا یعنی المنجد، سند قاطعی برای مراجعه است كه از تركیب خلیج فارس بهره برده است.

5ـ اسناد حقوقی
الف ) اسناد
دلایل و مستندات حقوقی معتبری درباره اصالت نام خلیج فارس وجود دارد كه به قرن 16 میلادی باز می‌گردد. طی سالهای 1507 تا 1560 در كلیه موافقت‌هایی كه پرتغال، اسپانیا، بریتانیا، هلند، فرانسه، آلمان با دولت ایران داشتند حتی در متون عربی نیز از عبارت «خلیج الفارسی» و در متن انگلیسی «پرشین گلف» استفاده شده است.
از جمله این اسناد استقلال كویت است كه میان امیر این كشور ونمایندگان بریتانیا منعقدشده است. این سند كه توسط عبدالسالم الصباح نیز امضا شده است، چنین آغاز می‌شود: «حضرت صاحب الفخامه الفخیم السیاسی لصاحبه اجلاله من الخلیج فارسی المحترم …»

ب ) سازمان ملل متحد:
سازمان ملل متحد تا به حال دو بار نام تاریخی و اصیل این آبراه را «خلیج فارس» اعلام كرده است. سازمان ملل خلیج فارس را نامی تازه می‌داند كه از آغاز قرن بیستم جانشین نام كهن دریای پارس شده و بیش از دریای فارس مورد استفاده قرار گرفته است.
دبیرخانه این سازمان در سند مورخ 5 مارس سال 1971 میلادی و یادداشت (AD311/GEN) به دولت ایران یادآور می‌شود كه بنابر عرف جاری در دبیرخانه سازمان ملل متحد در اسناد و نقشه‌های جغرافیایی، منطقه آبی بین ایران از سمت شمال و خاور و تعدادی از كشورهای عربی از سوی جنوب و باختر به نام خلیج فارس نامیده می‌شود،‌و این بنا بر عرف قدیمی انتشار اطلس‌ها و فرهنگهای جغرافیایی است.
دومین بیانیه به تاریخ دهم آگوست 1984 ثبت شده است و در هر موقعیت، همه 22 كشور عربی نیز اسناد سازمان ملل را امضا كرده‌اند.
این دبیرخانه همچنین بابت اشتباهاتی كه سازمان ملل در برخی اسناد در به كار بردن نام خلیج فارس مرتكب شده، عذرخواهی كرده آن را اشتباه سهوی دانسته (سند 26 ژوئن 1991 میلادی در سازمان ملل) و از كارگزاران سازمان خواسته است كه همواره این موضع ایران را در نظر داشته باشند. ضمن اینكه كنفرانس سالیانه سازمان ملل درباره هماهنگی در مورد نام‌های جغرافیایی نیز هر سال بر نام خلیج فارس تأكید كرده است.

انتخاب متن : مهناز


 

دل نوشته های مهتاب در دوشنبه نهم اردیبهشت 1387 ساعت 22:47 موضوع | لینک ثابت